Официальная группа Вконтакте музыкальный телеканал Zhuldyz TV на улице Жандосова

амыз.

домбырадан еске баяу
Тербетіп, көтереді сені ақырын.
Оянып, көкірегіңе келед таяу
Белгісіз әлде қайда жатқан жырың.
Сол мезет жайып тастап жаныңды алға,
Келер жыр жолын тосып отыра қал.
Тізіліп көз алдыңда жыр туғанда,
Құлшынып тағы қайта домбыраны ал.
1946 жыл Қасым Аманжолов

ат жеткізіп, археологтарды шақыртады. Ц.Төрбат бастаған археологтар тобы 2008 жылы 25 маусымда Ч.Энхтөрге келіп Үңгіртастағы үңгірге барып қазба жұмысын жүргізеді. Үңгіртас үңгірі (GPS) № 47º37’433» ендікте, Е 92º27’273» бойлықта, теңіз деңгейінен 1866 м биіктікте орыналасқан. Үңгірдің аузы тік орыналасқан. Кіретін адам тура төменге қарай сырғиды. Үңгірдің аузы 86×60 см. Тікше үңгірдің еденінен сыртқы ернеуіне дейінгі өлшемі 95 см. Үңгір іші жалғыз дәліз. Ішкі өлшемі 130×280 см. Үңгірдің дәлізге кіретін сол жақ босағасына аздаған тас үйілген. Бұл жердің қиғаштығына байланысты сырттан сырғып түскен тастар. Археологиялық қазба. Археологтар барып көрген кезде үңгірдің ішіндегі жер топырақты алғаш рет осы үңгірді тапқан Н.Дандар қазып сыртқы бетінің алғашқы бейнесіне өзгеріс енгізген. Жалпақтығы 35 см, тереңдігі 15 см жерді қазып көрген. Топырақтарын үңгірдің ауыз жағына қарай үйген. Үңгірдің шығыс жақ қабырға тұсында екі үзеңгі мен ердің қапталы анық көрініп жатқан екен. Ал қабырғаға сүйеулі тұрған саз аспабын Н.Дандар Ч.Энхтөрге апарып берген. Ердің астыңғы жағынан қорамсақ оғымен табылған. Қазба жұмыстың нәтижесінде бас сүйегі бүтін адамның қаңқасы 1 дана, 20 дана садақтың темір оғы, оқтың ағаш сабтары, жалпақ қасты қазақы ер, түрік үзеңгі (2 дана) табылған. Монғолия Республикасы Ғылым Академиясының Археология институты үңгірден табылған адам қаңқасына антропологиялық зерттеу жүргізген. Адам қаңқасының палеоантропологиялық анализ көрсеткіші төмендегідей. Онда: бас сүйек жақсы сақталған. Бастың сол жақ еңбегі бұрын жараланып, кейін толық сақайған белгісі қалған. Бас сүйектегі тыртық ту баста қандай бір үшкір ұшты қарумен ұрғызғаннан пайда болған сияқты. Оқтың орны емес. Тыртық мөлшері 3,6×2,0 см. Бас сүйектің төбесі мен маңдайында бас терісінің құйқасы сақталған. Адам қаңқасының эпифазы мен бас сүйектің жіктері, тістің жалпы сипатына қарағанда 20—25 жастағы жас жігіт деген қорытынды жасалған. Бойының биіктігі 166,7 см, еркек адам. Бұл үңгірден табылған археологиялық олжалардың ішіндегі біздің назарымызды аударған дүние – саз аспабы. Осы саз аспабы туралы өткен 2008 жылы Қазақстан Республикасының 8 газетіне біздің мақаламыз жарияланған. 2008 жылғы Монғолияға жасаған экспедиция кезінде саз аспабы туралы мәліметті алғаннан кейін Үңгіртас жерлеу орнына жұмыс жасаған археолог Ц.Төрбатқа барған едік. Археолог Ц.Төрбат бізге саз аспабын көрсетті. Бірақ, суретін алуға, сызуға ұйғармады. Олар бұл монғолдардың түйеқобызы деп жалтарды. Біз өз пікірімізді айттық. Бұл – домбыра. Міне, мынау бүгінгі қазақ домбырасының тиегі, міне мынау екі құлақтың тесігі, шанақ мынау, мойын мынау, перне мынау дегенді көрсеттік. Онымен қатар, бұл монғол моласынан табылып отырған жоқ, түрік моласынан табылып отыр. Аспап мойнындағы түрік бітіг жазуы мынау. Не үшін мұны монғолдарға тарта бересіңдер деген мәселе қойдық. Онымен қатар, қобыз деген саз аспабынан ысқылап, есіп үн шығарады. Ол үшін аспаптың мойны жуан болу керек. Ал мынаның мойны жіңішке. Бұл шертіп үн шығаруға арналған аспап дегенді айтып дәлелдедік. Аспаптың мойнының иірілгеніне келетін болсақ, оның себебі мынау. Қандай бір осындай ағашты қабырғаға тігінен қоя салсаңдар бір айдың ішінде мойны иіріліп қисайып қалады. Аспаптың ішегі болған. Сол ішекке тартыла иіріліп мойны қисайғанын дәлелдедік. Аспаптың мойнында бір жол түрік бітіг (руна) жазуы бар екен. Жазу түрік тілінің үйлесім заңдылығына бағынбаған. Тұжырып айтсақ, түрік бітігке реформа жасалудан бұрынғы жазу. Қараңыз басқы (ž², j) таңбасы жіңішке айтылатын сөзге, ал үшінші таңба (r¹) жуан айтылатын сөзге жазылатын әріптер. Байырғы түрік бітігтің грамматикасын жасап, б.з. 552—570 жылдары реформа жүрілген. Ал мынау одан бұрынғы дүние. Реформадан бұрын байырғы түрік бітігтерінің әріп-таңбаларын ағымдағы түрде қосып жаза беретін болған. Ол дәуірде жазудың грамматика ережесі жасалмаған. Сондықтан б.з. V ғасыр мұрасы. Саз аспабына төмендегі жазу жазылған. Онда: župar küü čöre sebit idmis Аудармасы: Жұпар күй әуені бізді сүйіспеншілікке бөлейді Түсініктемесі. 1. Жазу реформадан бұрыңғы. Дәлелі: дыбыс үйлесім ережесі сақталмаған. 2. «küü» лексемасы. Мұндағы B таңба ök, kö, kü, ük деп оқылынады. Бұған қоса (ü) таңбасы қоса жазылған. Өйтсе, «küü» деп оқылады. Бұл сөз ежелгі түрік тілінде «kügü» болған. Ортадағы «g» фонемі түсіп қалып V ғасыр дәуірінде «küü»деп айтылған сияқты. Бүгінгі қазақ тілінің «küj» сөзінің де айтылымы осыған ұқсас. Түрік тілінің осы сөзін қытайлар ертрорта ғасырда «сһ’ü» деп белгілепті [1]. Ұйғыр графикалық мәтінде «tükedi Afrin čor Tegin kügi» «Африн-чор Тегін күйі түгесілді (аяқталды)» [Uig.VIII]. Мани гимндерінде (VІІІ-ІХ ғғ), Қараханид дәуірінде (ХІ-ХІІ ғғ), шағатай жазбаларында (ХІV-ХV ғғ), 1172—1173 жылдары құрастырылған шағатай-перс тілінің сөздігі (авторы Мұхаммад Махди Хаан) [2] еңбектерде «köög, küüg, kügi» формада «ән, әуен, күй» деген мағынада берілген [3.709, 711]. Өйтсе, бұл деректер «küü» сөзін «күй» деп оқып аударуымыздың жөн екеніне дәлел бола алады. 3. «čöre». Бұл сөзді түркі тілдерінің сөздігінен кездестіре алмадым. Қазақ халқы ешкі малы лағынан жерігенде «шөре-шөре-шөре» деп озандатып, әндетіп, әуендетіп отырып лағын алдыратын-ды. Өйтсе, бұл сөз көне түрік тілінің «әуен» деген сөзі екені мағынасынан, қолданысынан өзін-өзі ақтап тұр. Бұл ақпарат бізге – бүгінгі ХХІ ғасырда өмір сүріп отырған бүкіл түркі әулетіне домбыраның күй жанры б.з. V ғасыр дәуірінде әлдеқашан қалыптасып қойғанына дәлел бола алады. Домбыра шанағы. Шанақтың бірінші бетіне екі ішекті аспаптың тиегі орыналасқан. Алғаш домбыраны ұстап көргенімде шанақтың бетіне тиек жабысып қалғанын көргенмін. Биыл сол күйінде фотоға түсірдім. Тиек орнынан қозғалып шанақтың бетіне көлденеңінен емес, ұзына бойымен параллель жабысып қалған. Ішек тартылып барып үзілген кезде, орнынан қозғалған. Шанақтың бірінші бетінде иненің көзіндей үш тесік бар. Үлкен тесік жоқ. Домбыраның шанағының беткі беті мойыннан 2 мм-дей биік орыналасқан. Үлкен тесігі шанақтың сыртқы бетіне айшық таңбамен ойылып салынған. Айшық – керей тайпасының таңбасы. Шанақтың сыртқы бетіне бұғының, бұланның суреттері ойып салынған. Тас бетіндегі суреттерден көп айырмашылығы жоқ. Домбыра пернесі. Пернелерін қайың тоздан тіліп жапсырған екен. Тек қана орны қалған. Тоғыз перне. Біз домбыраны жасатқан кезде қайың тозды жапсырып едік сынып, үгітіліп тоқтамады. Сондықтан перненің орнына сүйектен сыздықша тіліп алып мойынның бетіне ойып орналастырдық. Егер қайың тоздың қабығын қандай бір ерітіндіге салып қақырап кетпейтіндей етіп жасасақ дұрыс болар еді. Оған мамандығымыз жетіспеді. Домбыраның басы. Домбыраның басы бұғы мен бұланның басына ұқсас. Бүгінгі күннің домбыраларындай қалақ бас емес. Ежелгі дәуірден келе жатқан аң стилімен жасалған. Қазақ халқы мұсылман дінін қабылдағаннан кейін аң стилін жойды. Себебі, Тәңіршілдіктің барлық нышандарын жоймайынша, мұсылман дініне бүкіл халық бой ұсыну мүмкін емес еді. Аңыз және 1500 жыл бұрынғы домбыра. Домбыра аспабының қалай пайда болуына байланысты қазақ халқының ортасында сақталған аңыз аса мол. Солардың біразын Б.Сарбаев [4], Қ.Жұбанов [5], Ө.Жәнібеков [6], А.Сейдімбек [7] еңбектерде жақсы көрсеткен. Домбыра және домбыра күйі туралы сөз қозғағанда осы зерттеушілердің еңбектеріне сүйенеміз. Ақселеу Сейдімбек «Күй шежіре» еңбегінде осы аңыздардың екеуіне ерекше назар аударған. Соның бірі Шығыс Қазақстан облысындағы Күршім ауданының тумасы Арғынбек Қилыбаев ақсақалдың айтуымен хатқа түскен «Қос ішек» күйінің аңызы. «Ертеде бір аңшы жігіт болыпты,- деп айтылады «Қос ішек» күйінің аңызы. – Сол аңшы жігіт биік таудың қиясын, қалың қарағайдың арасын тұрақ еткен бұғы-маралды аулап, кәсіп етсе керек. Бірде жолы болып, биік таудың қиын қиясынан теңбіл марал атып алады да, маралды етекке түсіру үшін ішек-қарынын ақтармалап алып тастайды. Содан, арада айлар өткенде, аңшы жігіт аң атуға ұрымтал жер еді ғой деп, баяғы теңбіл маралды атқан жерге соқса, құлағына бір ызыңдаған дауыс естіледі дейді. Барлап қараса, өткенде атқан маралдың ішегін қарға-құзғын іліп ұшқан болу керек, қарағайдың бұтағына қос тін болып керіліп қалғанын көреді. Ызыңдаған дыбыстың сол ішектен шығып тұрғанын аңғарады. Қарағайдың бұтақтарына керіле кепкен ішекті сәл ғана жел тербесе ызыңдап, жанға жайлы дыбыс шығарады. Оның өзі бірде уілдеп, бірде сарнап, енді бірде сыңсып жылағандай болып, аңшы жігітті алуан түрлі күйге түсіреді. Сол жерде аңшы жігіт «қой мына қос ішекке тіл бітейін деп тұр екен, бір амал жасайын» – деп, ішекті үйге алып келеді де, бір аспап жасап, соған қос ішекті тағады. Содан тартып көрсе, шынында да қос ішекке тіл біткендей сұңқылдап қоя береді. Бұл үн аңшы жігіттің ғана жанын жадыратып қоймайды, тыңдаған жанның бәрін ұйытады. Осылайша домбыра көптің сүйіп тыңдайтын аспабына айналады». Қазақ аңызы осылай десе, осыдан XV ғасыр бұрын жасалған Алтай жотасының бір үңгірінде сақталып бізге жеткен кәрі домбыра шанағының сыртқы бетіне бұғының, бұланның суреттері ойып салынған. Ол аз десеңіз домбыраның басы бұғының, бұланның басы. Сонда деймін-ау, бұл кездейсоқтық па, әлде тарихи шындық па? Аңыз не айтса, мына кәрі домбыра бітім тұрпатымен соны дәлелдейді. Бірін-бірі толықтырып, бірін-бірі дәлелдеп аңызда айтылған әңгіменің ақиқатын айғақтап тұрғандай. Осы аңыздың жалғасы сияқты аңыз-әңгімені этнограф Ө.Жәнібеков ағамыз өз еңбегінде келтірген. Бұл аңыз бойынша, домбыраның шанағына тарихтың тоғыз тарау шежіресі құйылыпты-мыс. Тарихтың сол шежіре-сыры шығып кетпесін деп, домбыраның өн бойына тоғыз тосқауыл перне тағылыпты. Домбыраның мойының жіңішкеріп, шанағының үлкейіп кетуі содан еді дейді. Күндердің күнінде көне өсиетке ынтық бір дана қарт тарих сырын танып-білу үшін домбыраның құлағын тесіп – тыңдайтын, ішегін тағып – сөйлейтін етеді. Содан былай домбыра шанағынан тоғыз тарау сыр ақтарылатын болыпты дейді. Ал мына кәрі домбырада тоғыз перне. Үшеу, бесеу, жетеу, жиырма бір емес тоғыз перне. Аңыз бен кәрі домбыра екеуі тағы да бірін-бірі толықтап, бірін-бірі дәлелдеп тұр. Үшіншісі «Ақсақ құлан» аңызы. Қаһарлы қаған ұлының өлімін кімде кім естіртетін болса көмекейіне қайнап тұрған қорғасын құюды бұйырады. Сол кезде ешкімнің жүрегі дауаламай тұрғанда домбырашы келіп «Ақсақ құлан» күйімен естіртеді. Екі көзінен жас аға тыңдаған қаһарлы қаған: «Құй мынаның көмейіне!» деген бұйрық береді. Домбырашы орнынан ұшып тұрып: «-Дат тақсыр! Мен емес, мына домбыра ғой Сізге естірткен»,- дейді. «Олай болса, домбыраның шанағына құй, қорғасынды!»,- дейді қаған. Содан бері қазақ домбырасының шанағына тесік пайда болыпты-мыс. Бұл Жошы қаған дәуірі. Біздің жыл санауымыздың ХІІІ ғасырдың басы. Дәлірек айтсақ, 1220—1227 жылдар шамасы. Ал мына кәрі домбыра V ғасырдың мұрасы. V ғасыр домбырасының шанағында тесік жоқ. Аңыз бүй дейді. Олай болса, «Ақсақ құлан» күй аңызы тарихи шындықтың айшықты да, анық ақпаратын бізге жеткізіп тұр. Біз жоғарыда ертеорта ғасыр мен орта ғасырда «күй» сөзі туралы ақпараттар мен түсініктеме бердік. Ал біздің қазақ тілінде «күй» лексемасына байланысты талдау берсек [7.149]. Күй – қазақтың аспапты музыкасы. Күй – адамның белгілі бір сезім сәті, ол сезімнің қуанышты болуы да немесе мұңды, қайғылы болуы. Адамның көңіл-күйі. Күй – бұйрық райлы мәндегі сөз. Мәселен, «отқа күй», «біреу үшін біреу күймек жоқ», «әбден шыдамым таусылып күйіп кеттім», «нақақ күйдіру» деп келетін бейнелі образды тіркестер. Күйші – музыкалық аспапта күй тартушы. Күйле – бұйрық рай. «Домбыраның құлақ күйін келтір», тт.с.с. Күйлеу – етістік. 1). Жан-жануардың табиғи әсерленуі, шағылысуы, сезімге берілуі. 2). Музыкалық аспапты бабына келтіру. Күйлі – адамның және малдың жай-күйінің мықты болуы. Күйіт – адамның және көңіл қошының келуі, сезімге бөленуі. Күйгелек – қызу қанды, тағатсыз адам. Күйзелу – адамның сезімге беріліп қиналуы, қайғыруы, қажуы. Осынау «күй» түбірлі лексеманың түпкі мән-мағынасы сезіммен тікелей байланысты. Көшпелі халықтардың соның ішінде түркі-монғол тектестердің дүниетанымы бойынша ең киелі, ең қасиетті ұғым. Өзгенің де, өзінің де ерік жігерінсіз белгісіз бір күштің құдіретімен берілетін іс-қимыл. Сондықтан да, түркі-монғол халықтарында «күй» сөзі мен «көк» лексемасы «Тәңірдің» синонимі ретінде беріледі. Тұжырып айтсақ, Тәңірлік наным-сеніммен ұштасады. Өйтсе, «kögü, kü:ü, kök» ту баста Тәңірлік құбылысты, Тәңірдің әсерін білдірген. Ежелгі дәуірден бермен қарай «kögü, kü:ü, kök» түрде қолданыста болған осы лексемалардың Тәңірлік наным-сеніммен байланыста болғанын дәлелдейтін тарихи-рухани айғақтар мол. Түркі халықтарының қағандық заманында қағанның алтын үзікті ақ ордасында әрбір атар таңды күймен қарсы алу дәстүрі болған. Дәлірек айтқанда мұның өзі дәстүрден гөрі тәңірлік наным-сенімнің бір рәсімі ретінде атқарылған. Қаған ордасында тартылатын күйдің саны бір жыл ішіндегі күндердің санына сәйкес 366 болған. Мұны «Тәңірдің 366 тармақ күйі» деп атаған. Жыл басы көктемдегі күн мен түннің теңесер күнінен (наурыздың 22-23-і) басталып, бұл күнді «Ұлыстың ұлы күні» деп, ұлан-асыр тойға айналдырған. Ұлыстың ұлы күнінде бүкіл қағанаттың үміт-тілегін Тәңірге жеткізетін 9 күй тартылған. Байырғы грек тарихшысы Квинт Курций Руф (б.з.д. І ғ.) өзінің «Ескендір жорығы» деп аталатын еңбегінде Орта Азия көшпелілердің Ұлыс (наурыз) мейрамын қалай тойлайтынын жазады. Ұлыс күні таң шапақ шашар сәтте қаған ордасының үстіне күн бейнелі жалау көтеріліп, қотанға өңшең қызыл мауытыдан киім киген 365 бозбаланың шығатынын, сонсоң бір жыл бойындағы тәулік санын білдіретін 365 бозбаланың мерекені бастайтынын тамсана суреттейді [8]. Осынау тәңірлік наным-сенім туралы музыка зерттеуші Әбдіқадыр Мұрағи да өзінің «Зүбдәтел әдуыр» деген кітабында былай депті: «Түркі-монғол ән-күйі мынадай үш бөлімге бөлінеді: музыка құралында ойналатын бір түрі бар. Оларды «көктер» деп атайды (көкһа), енді дауыспен айтатын түрлерін «ыр» және «дола» деп атайды. Ал, байырғы түрік елінде күйдің саны 366 болады, бір жылдың ішінде қанша күн болса, соның сонша күйі болады. Оның әр біреуі бір күнде ханның алдында тартылып отырады. Бұлардың ішінде ең асыл және ең ірісі 9 күй» Бұл туралы қазақ күйін зерттеген белгілі этнограф-ғалым А.Сейдімбек былайша түсінік береді. Онда: «Ең бастысы тәңірлік наным-сенімнен шыққан семантикалық негізі ортақ. Көкті (аспанды, әуені) Тәңір тұтқан қазақ ежелден-ақ уақыт пен кеңістік аясындағы өзгерістерді тәңірлік құбылыс ретінде қабылдаған. Сондықтан да, күні бүгінге дейін қазақтар көктемдегі күн мен түннің теңесер кезін жыл басы санап, «Ұлыстың ұлы күні» дейді. Яғни, мемлекеттің, ұлттың ең ұлы күні деген сөз. Мұндай күнде қаған ордасында киелі 9 күйдің тартылуы Тәңірге деген мінәжаттың белгісі, жыл басын аман-есен көрген қуаныштың айғағы. Мұның әдемі мысалын қазақ халқының күйшілік дәстүрінен әлі де байқауға болады. «Тоғызтарау» деп аталатын тармақты күй қазақ арасында қазір де тартылады. Тәттімбет Қазанғапұлының бір күйі «Тоғызтарау» деп аталады. Белгілі «Кертолғау» күйі ертеректе «Тоғызтарау – Кертолғау» деп аталған тармақты күй екенін көнекөз қарттар айтады» Бұл тарихи деректер көне дәуірдің өзінде домбыра аспабы, күй өнері, оны танып білу, сезіну, құрмет тұтып бойға сіңіру менталитеті бүгінгі деңгейден кем болмағанын көрсетеді. Бұл аз десеңіз б.з. VІІ-VІІІ ғасырында жазылып бүгінге жеткен мына дерекпен танысыңыз. Орталық Монғолияның Баянхонгор (Байқоңыр) аймағы (облыс) Ғалуут (Қаздар) сұмынының Олон-нуур (Көп көлдер) ойпатында орналасқан байырғы түрік ғибадатханасы 2008 жылы табылған.

ы неге осылай, тұлғалар, батырлар біздің болашағымыз үшін қандай еңбек жасады және дәстүрлі ән-күйілерімізді, жыр-термелерімізді, салт-дәстүр мен аңыз-әңгімелерімізді тарих қойнауынан жазып алып өскелең ұрпаққа қалдырсақ дейміз.

уір 16 Төлеби ауданы 25 — сәуір 17 Сайрам ауданы 26 — сәуір 18 Түлкібас ауданы 27 — сәуір

ы толысқан шағында елге оралады.
Ел ішіндегі әлеуметтік әділетсіздіктер мен сыртқы өктемдікті жай ғана бақылаушы болып қана қалмайды, өзінің ұстанымын тиісті жерінде өнерімен де, іс-әрекетімен де көрсетіп отырады.
«Ақ сиса» сияқты әлеуметтік теңсіздікті әшкерелеген әндері ел ішіне тарай бастайды.
Ақыры Жаяу Мұсаға «Патша саясатына наразы адам» деген айып тағылып, Тобылға жер аударылады. Тобыл түрмесінде ол генерал-губернаторға хат жазып, әскер қатарына сұранады. Мұсаның өтініші қабылданады. Осылайша, оның әскер қатарындағы әр қиырды шарлаған күрделі өмірі басталады. Тобыл, Орынбор, Қазан, Новгород, Мәскеу, Владимир, Петербор қалаларында, Польша, Литва жерінде болады. Кейін Қоқан хандығының саясатына қарсы жұмсалған полковник М.Черняевтің әскерінің құрамында Алатау, Әулие-ата, Шымкент жорығына қатысады. Осы жорықта Ресей әскерінің зорлықшыл әрекеттерін көзімен көрген Жаяу Мұса қатты налиды, ән-жырына қосады.
Алыста жүріп, туған жерін сағынып «Сүйіндік» әнін шығарады. «Толғау», «Арап ұрыға», «Бозторғай», «Хаулау» әндеріне өмірден көрген сондай қиындық қиянаттар арқау болады. Өмірдің көп тауқыметін бастан өткеріп, еліне оралған Жаяу Мұса әлеуметтік-саяси теңсіздікке арналған әндер шығаруды одан әрі жалғастырады.
Ақмола уезіне қарасты Құлбай деген байдың немере қызы Сапармен көңіл жарастырып, ұрпақ құрып, саясатшылықпен айналысады. Жаяу Мұса қазақтың ән өнерін мазмұн, түр жағынан байытып, шығармашылық жаңалықтар енгізіп, әуен сазын жаңа биіктерге көтерген аса дарынды композитор. Ол өз шығармаларында қазақтың мұңын мұңдап, жоғын жоқтап, өз заманының арман-аңсарын әнмен бедерлей білді.
Оның әлеуметтік көзқарастары, азаматтық ұстанымдары сол кездің демократтық-ағартушылық озық идеяларымен астасып жатты.
Жаяу Мұса әндерін күні бүгінге дейін халық сүйіп тыңдайды.
Оның алуан нақысты асқақ әндері Қазақстан композиторларының көптеген шығармаларына арқау болған.
Мұса атақты «Ақ сиса» әнін шығарған: Ақ сиса, қызыл сиса, сиса-сиса, Қалмайды кімдер жаяу зорлық қылса. Шорманның Мұстафасы атымды алып, Атандым сол себепті «Жаяу Мұса». Жаныма батқандықтан ашынамын, Мен неге жаяумын деп басыламын? Малым жоқ Шорман айдап алатұғын, Қылығын Мұстафаның паш қыламын!

ң мерт болуы (80 жылдардың ортасы) да егде тартқан Ақан серінің өмірі мен шығармашылығында ұмытылмас оқиға болды. Керей Сағынайдың асындағы аламан бәйгеде Құлагер кісі қолынан мерт болды. Құлагер туралы өлеңдерінде ақынның көңіл күйі, ашу-ыза, күйініш, үміт-сезімі тебірене жырланған. Өмір соққысын көрген Ақан сері енді: “Жақсылықтан жамандық асып кетті, Бой бағып тұру артық келсе шамаң” дейді. Ел аралауды сиретіп, бойын бағуды ойлайды. Жайлауға көшпей, Ыбан екеуі қыстауда қалады. Дұшпандары оны әр саққа жүгіртіп өсек таратады. Бірақ Ақан сері өмірден де, өнерден де қол үзбейді. “Өнерді бойға біткен іркіп болмас” деп қарайды. Осы тұстағы ән-өлеңдерінің елеулісі – “Балқадиша”. Бұл – өз теңіне атастырылған әдепті, сыпайы қыздың өнерлі ағаны қадір тұтқан сүйкімді қылығына разы ағалық қарыздар көңілден туған ән. 90 жылдардағы Ақан сері шығармашылығында айтыс едәуір орын алды. Ақан серінің алғашқы айтыс-қағыс өлеңдерінің бірі – “Жүсіп төреге” (Тәкінің Жүсібіне қайтарған жауап өлеңі). Орынбай, Нүркей тағы басқа он шақты ақынмен айтыстарының үзінділері ғана сақталған. Толығырағы – Нұрқожамен айтысы. Онда Ақан сері ел-жұртты тірек тұтады (“Хақ қалаған Есенбай қарашамын, Алтын бесік халқыма жарасамын”), ақындық өнерді қадірлейді, туған жерді, халықты мақтан етеді. Ақан серінің елдің жер-судан, қоныстан айырылуына наразылық білдірген азаматтық лирикалары мен сықақ өлеңдері де өткірлігімен ерекшеленеді. Атбасардың указной молдасы Көктөбеттің Смағұлын, Атығай-Қарауылдың болысы Сұрағанды, болыс Шоғармақты өлтіре сықақ етеді. Осы өлеңдері мен “Замана адамында” сері ел билеген әкімдерді “Кей жаман мал бітті деп әкім болар”,- деп әшкерелейді. Қонысынан айрылған елдің мұң-мұқтажын ақын халық атынан айтады. Мемлекет 2-думаға шағынады, әділдік, үміт күтеді. Өмірінің соңғы кезеңінде жазылған өлеңінің бірі – “Қаратай”. Ақан сері аулы қонысынан айрылып, орнына Комаровка ауылы орнағанда, ескі мекенге барып жүрген Қаратайды (Ақан серінің мінген аты) егінге түсті деген сылтаумен ұстап алып, сатып жіберіпті. Ат пен иесінің диалогы түрінде жазылған бұл өлеңде қуғыншы 4 орыстан қашып барғанда “бүбірнай” (выборнай) Көшербайдың рақым етпегені, судьяның әділ үкім шығармағаны айтылады. Соңында: “Орыс пенен қазақтың алдым несін?! Тәңір берген әркімнің несібесін. Ол түгіл жан салмаған Құлагердің, сөйлейді граммофонда әңгімесін”, – деп, “Құлагер” әнінің сол заманда пластинкаға түсірілгенін ескертеді. Өлер алдында шығарған “Мінажат” өлеңінде иман тілейді. Ақан сері – өмір шындығын үлкен суреткерлікпен жырлаған заманының асқақ ақыны ғана емес, мұңшыл да сыршыл, лирикалық тебіреністі сазымен, әншілік-орындаушылық өнерімен танылған өзгеше дарын иесі. Оның композиторлығы ақындығынан кем түспейді. Әділіне көшсек, “Ақан сері” атанып, кезінде жұртшылыққа кең танылуы, атақ, даңқының шар-тарапқа жетуі – әншілік-композиторлық өнерінің жемісі. Жасынан халықтың ән-күйінен сусындап, өзіне дейінгі әншілік дәстүрді толық меңгерген Ақан сері бертін келе, жігіт шағында серілік құрып, өзі де ән шығарады. Көкшенің сұлу табиғатына көз тігіп, оны албырт сезімді, әсерлі музыка үніне бөлейді. Осы әншілік өнерде Ақан сері жалғыз болмайды. Айналасына әнші-күйші жастарды жинап, өзгеше бір өнерлі топ болып ел аралайды. Ақын, әнші серілердің бәрімен достасады. Балуан Шолақ, Жаяу Мұса, Естай, Иманжүсіп, Құлтума сияқты атақты ақын-әншілер Ақан серінің ең жақын достары болған. Олардың бәрі Ақан серінің әншілік өнеріне игі әсер еткен, композиторлық талантын жетілдіріп, шеберлік, суреткерлік талғамын шыңдай түскен. Ол қазақтың ұлттық өнерін профессионалдық биікке көтеріп, дәстүрлі өнердің классикалық үлгісін жасады. Сан қырлы дарындылық, поэзия мен музыканың тел қозыдай табысуы, өзіне ғана тән нақыш, жоғары деңгейдегі орындаушылық шеберлік — Ақан сері шығармашылығына тән басты-басты қасиеттер. Қазақ мәдениетінің алтын қорына Ақан серінің елуге жуық муз.-поэтик. мұрасы енген. Ақан сері шығармалары поэтик. тұнықтығымен, образдар әлемінің тереңдігімен, поэтик. және муз. тілінің шырайлылығымен, айрықша талғампаздығымен, нақыштық тазалығымен ерекшеленеді. Оның шығармашылық болмысының басты қасиеттері – өмір шындығын боямасыз жырлауы, психологиялық иірімдерге толы, эмоциялық бояуының қанықтығы. Шығармаларының басым бөлігін қамтитын кеңінен танымал көңіл-күй және махаббат лирикаларында ғажайып табиғат суреттері мен нәзік мұң, өмір қиыншылықтары туралы трагедиялық пайымдаулар шынайы да шымыр қатар өріліп жатады. Оның стиліндегі жоғары жетістігі – кең тыныстылық, ән иірімдерінің нәзіктігі, әуен әсемдігі, интонация суреттерінің молдығы, сазының биік те асқақ, ырғақтары мен қайырымдарының ұзақтығы. Ақан серінің “Ақтоқты”, “Алтыбасар”, “Тер қатқан”, “Мақпал”, “Балқадиша”, “Сырымбет”, “Майда қоңыр”, т.б. әндері әйел жанының сұлулығын жарқырата көрсетуімен бірге, махаббат құдіретін асқақтата суреттеуімен де құнды. Кеңінен танымал бұл әндер әйелдер образының галереясын жасап, шынайы махаббат рухын ту етіп көтереді. Ақан сері ақын-әнші ғана емес, саңлақ аңшы, атбегі де. Ақынның сүйікті досына, қимас өмірлік серігіне айналған сәйгүлігі мен қыран құстарына арналған “Маңмаңгер”, “Қараторғай”, “Көкжендет”, “Құлагер” әндерінде Ақан серіның ішкі жан дүниесіндегі бұрқаныс, қан жылаған жүрек, телегей теңіз мұң мөймілдеп тұрғандай. Ақан сері басындағы трагедиялық күй кез келген жүректі толқытады. Әсіресе “Құлагердегі” экспрессивті интонация, толқыған мұңлы әуен, драмаға суарылған қайғылы оқиға шынайылығымен баурайды. Ән ақын өмірінің трагедиялық сәтін бейнелеумен қатар, сол қоғамдағы өнер адамдарының тағдырын қамти отырып, өзі өмір сүрген қоғамның әділетсіз бет-бейнесін ашады. Ақан серінің музыка туындылары қазақ өнерінің өркендеуіне зор ықпалын тигізді. Оның шығармаларын белгілі әншілер Ә.Қашаубаев, Ж.Елебеков, М.Ержанов, Ж.Кәрменов т.б. ел игілігіне айналдырды. Қазақстан композиторларының симфониялық және опералық шығармаларында кеңінен енгізіліп, Ақан әндері екінші өмірін бастады. Серінің өмірі мен тағдыры туралы Ілияс Жансүгіров “Құлагер” поэмасын, Ғабит Мүсірепов “Ақан сері — Ақтоқты” драмасын, С.Мұхамеджанов осы аттас операсын, С.Жүнісов “Ақан сері” романын жазды. Ақтоқты есімі Ақан шығармаларынан кең орын алды. «Ақ көйлек», «Аужар», «Алтыбасар», «Ғашық жарға», «Тағрипың», «Ж-ға» – Ақтоқтыға арналған махаббат толғаулары. Құлагердің мерт болуы (1880-жылдардың ортасы) да егде тартқан серінің өмірі мен шығармашылығында ұмытылмас оқиға болды. Өмір соққысын көрген ол жайлауға көшпей, баласы Ыбан екеуі қыстауда қалады. Дұшпандары оны әр саққа жүгіртіп өсек таратады. Ақан Серінің «Ақтоқты», «Алтыбасар», «Тер қатқан», «Мақпал», «Балқадиша», «Сырымбет», «Майда қоңыр», т.б. әндері әйел жанының сұлулығын жарқырата көрсетуімен бірге, махаббат құдіретін асқақтата суреттеуімен де құнды. Кеңінен танымал бұл әндер әйелдер образының галереясын жасап, шынайы махаббат рухын ту етіп көтереді. Ақан Сері ақын-әнші ғана емес, саңлақ аңшы, атбегі де. Ақынның сүйікті досына, қимас өмірлік серігіне айналған сәйгүлігі мен қыран құстарына арналған «Маңмаңгер», «Қараторғай», «Көкжендет», «Құлагер» әндерінде Ақан Серіның ішкі жан дүниесіндегі бұрқаныс, қан жылаған жүрек, телегей теңіз мұң мөймілдеп тұрғандай. Бірақ Ақан өмірден де, өнерден де қол үзбейді. Осы тұстағы ән-өлеңдерінің елеулісі – «Балқадиша». 1890 жылдардағы шығармашылығында айтыс едәуір орын алды. Ақанның елдің жер-судан, қоныстан айырылуына наразылық білдірген азаматтық лирикалары мен сықақ өлеңдері де өткірлігімен ерекшеленеді. Қонысынан айрылған елдің мұң-мұқтажын ақын халық атынан айтады. 1913 ж. Ақан өзінің туған жерінде дүние салды. Ақан сері – өмір шындығын үлкен суреткерлікпен жырлаған заманының асқақ ақыны ғана емес, мұңшыл да сыршыл, әншілік-орындаушылық өнерімен танылған өзгеше дарын иесі. Оның композиторлығы ақындығынан кем түспейді. «Ақан сері» атанып, кезінде жұртшылыққа кең танылуы, атақ, даңқының шар-тарапқа жетуі – әншілік-композиторлық өнерінің жемісі. Ол жас кезінде айналасына әнші-күйші жастарды жинап, өзгеше бір өнерлі топ болып ел аралады. Балуан шолақ, Жаяу Мұса, Естай, Иман Жүсіп, Құлтума сияқты атақты ақын-әншілер Ақанның ең жақын достары болған.

йді. Монғол мен Қазақ киіз туырлықты көшпенді халық, екі елдің дипломатиялық қатынасының нығайуының 30 жылдығына байланысты сол жақта тұрып жатқан қандастарымыздың дәстүрлі өнерін насихатау мақсатында, телеарна түсірілім тобы Mitsubishi Outlander 044 JXA 02 автокөлігімен қыркүйек айынының 10—30 арасында түсірілім экспедициясын жоспарлауда. Сізден Монғолия мемлекетінің елшілігі арқылы телеарна ұжымы 4 адамға (телеарна басшысы,тілші, екі операторға) түсірілім жасауға рұхсат алып, қолдау көрсетуіңізді сұраймын. Біз өз тарапымыздан бүкіл Қазақ еліне Монғолия еліндегі қандастарымыздың тарихын, мәдениетін телеарна эфирінен жыл көлемде насихаттауға уәде береміз. Сол елдегі 12 қазақ ауылдарының әкімдерінің және мәдениет саласындағы бөлім басшыларының ұялы байланыс телефондарының тізімін алып, түсірілім тізбесін құрып алсақ дейміз. «Dombyra ұлттық телеарнасының» мақсаты: Қазағымыздың ежелгі тарихтарын, атадан балаға аманат болған асыл мұраларымызды сақтап, қадір қасиетін арттыра беру. Сізді ұлттық болмысымызға қатысты түсірілімді қолдайтыныңызға, азаматтық шешіміңізге үміт артамыз! «Dombyra» ұлттық телеарнасының басшысы Қанат Ержігітов

н Арапбаева, Айтқали Жайымов, «Құрмет» орденінің иегері Руслан Баймурзин, «Дарын» жастар сыйлығының иегері Абылай Тілепберген, халықаралық конкурстардың лауреаттары: Сатжан Шаменов, Жалғас Ілес, Сәбира Бибатырова, Айтолқын Тоқтағанова, мәдениет саласының үздіктері:
Данияр Байжұманов, Асқар Кенжеғалиев, Жарас Сатыбалдиев, Рахат Сәрсенов, Жұмабек Қадырқұлов,
Мұрагер Сауранбаев, Батырлан Әбенов,республикалық конкурстардың лауреаттары: Наурызбек Кузанбаев,
Бекзат Мустафаев, Бұдан басқа, «Құрманғазы атындағы қазақ ұлттық халық аспаптар оркестрі», «Отырар сазы» Н.Тілендиев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық фольклорлық-этнографиялық ұлттық аспаптар оркестрі, қатысады.

Арапбаева, Айтқали Жайымов, «Құрмет» орденінің иегері Руслан Баймурзин, «Дарын» жастар сыйлығының иегері Абылай Тілепберген, халықаралық конкурстардың лауреаттары: Сатжан Шаменов, Жалғас Ілес, Сәбира Бибатырова, Айтолқын Тоқтағанова, мәдениет саласының үздіктері: Данияр Байжұманов, Асқар Кенжеғалиев, Жарас Сатыбалдиев, Рахат Сәрсенов, Жұмабек Қадырқұлов, Мұрагер Сауранбаев, Батырлан Әбенов,республикалық конкурстардың лауреаттары: Наурызбек Кузанбаев,Бекзат Мустафаев, «Астана Опера» мемлекеттік опера және балет театрының солистері: Гумар Султанбек, Рүстем Сейтбеков жәнеде Сабир Гусейнов, Михайл Абуов, Самвел Азноварян, Наргиза Касумова, Ғаламат Бейсеқожа, Нұрәлі Бейсеқожа өнер жұлдыздары танымал әндер мен халық композиторларының шығармаларын орындайды. Бұдан басқа, «Құрманғазы атындағы қазақ ұлттық халық аспаптар оркестрі», «Отырар сазы» Н.Тілендиев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық фольклорлық-этнографиялық ұлттық аспаптар оркестрі, «А.И» театры және «Наз» мемлекеттік би театрықатысады.

ымыздың және өнерпаздардың тізімі алдын ала беріліп, түсірілетін орын ұлттық нақышта дастархан ұлттық тағамдармен (қымыз, бауырсақ, құрт, ірімшік) безендірілуі қажет. Түсірілім алаңында ұлттық киім киген ата-апаларымыз, қыз-келіншектер балалар қосымша түсірілімге қатысушы адамдар ретінде орындаушының қасында болуын сұраймыз. 1. Кербұлақ ауданы 12 — маусым 2. Панфилов ауданы 13 – маусым 3. Көксу ауданы 14 – маусым 4. Ескелді ауданы 15 – маусым 5. Қаратал ауданы 16 – маусым 6. Талдықоған қаласы 17 – маусым 7. Текелі қаласы 18 – маусым 8. Ақсу ауданы 19 – маусым 9. Сарқан ауданы 20 – маусым 10. Алакөл ауданы 21 — маусым Түсірілімге қатысуға ниет білдірген ағайын келіңіздер. Жетісу өңірінің авторларының шығармалары орындалса және басқада шығармашылыққа шектеу қойылмайды. Байланыс dombyra.tv@mail.ru

здардың тізімі алдын ала беріліп, түсірілетін орын ұлттық нақышта дастархан ұлттық тағамдармен (қымыз, бауырсақ, құрт, ірімшік) безендірілуі қажет. Түсірілім алаңында ұлттық киім киген ата-апаларымыз, қыз-келіншектер балалар қосымша түсірілімге қатысушы адамдар ретінде орындаушының қасында болуын сұраймыз.
1. Жаңақорған ауданы 10 — сәуір
2. Шиелі ауданы 11 – сәуір
3. Қызылорда қаласы 12 – сәуір
4. Сырдария ауданы 13 – сәуір
5. Жалағаш ауданы 14 – сәуір
6. Қармақшы ауданы 15 – сәуір
7. Байқоңыр қаласы 16 – сәуір
8. Қазалы ауданы 17 – сәуір
9. Арал ауданы 18 – сәуір
Түсірілімге қатысуға ниет білдірген ағайын келіңіздер, шығармашылыққа шектеу қойылмайды. Сыр өңірінің авторларының шығармалары орындалса және басқа. Байланыс dombyra.tv@mail.ru

і тартқан тарихты, дәстүрлі ән-күйілерді, жыр-термелерді, салт-дәстүр мен аңыз-әңгімелерді барлығын жинастырып, тәулігіне 24 сағат телеарнадан насихаттауда.
Домбыра Ұлттық телеарнасын Отау ТВ спутниктік желісіне тегін қосу, яғни мемлекет қамқорлығына алу мәселесі және Ұлттық болмысқа қатысты бағдарламаларды түсіріп насихаттау жұмысын әрі қарай жалғастыру үшін Парламент мінбесінен қозғасам шешімі табылады деген үміт бар. Қадірменді ағайын, Сіздердің қолдауларыңыз мен үшін өте маңызды.

гісі мен беті әрленіп келуі; — Берілген реттік нөмірі мен уақыты бойынша өнер көрсетуге дайын болуы; Өтетін орны: Алматы қаласы, мкр Таусамал, Жандосов көшесі 4а Күні: 11 наурыз 2022 жыл. Басталуы: 10:00 -19:00 дейін. Байланыс нөмірлері: WHATSAPP

ы ұлттық әуенмен телеарна арқылы сусындату. Жыр-термелеріміз балаларды ата-бабасының өсиетін, өмірлік қағидасын қадір тұтуға үйретеді деген сенімдеміз.

ың бәрі одаққа мүшеліккке өтсе, алдыға қойған үлкен белестерді бағындыратынымызға сенеміз!» деп қосты Қанат Құдайбергенұлы Ержігітов

е сұхбат құрған едік. Мархабат! Қанат мырза, жуырда еліміз «домбыра» күнін атап өтті. Сіздің «Домбыра» ұлттық телеарныңыздың ашылғанына екі жылдан аса уақыт болды. Телеарнаның ел арасына кеңінен танылмауына не себеп? Бірінші себеп, еліміздегі 5000-дай ауыл OTAU TV ұлттық спутник желісіне қосылған. Біздің телеарна сол OTAU-ға қосыла алмағандықтан, ел бізді білмей отыр. Бізді көрермен тек Қазақтелекомның ID TV кабельдік желісінде және Smart tv-ға қосылып, телефон арқылы ғана көре алады.
Бұл туралы билікке ашық хат жолдадыңыздар ма?
Билікке телеарна ашылған 2019 жылы да, сосын 2020 жылы да ашықхат жолданды. Қырық беске жуық зиялы қауым өкілдері қол қойып, Президенттен және Елбасынан осы телеарнаны спутниктік желілерге қосуға қол ұшын берулерін сұрадық. Бірақ бұған биліктен мардымды жауап болмады. Зиялы қауым өкілдері арасында қандай танымал тұлғалар бар?
Ашықхатты жолдаған зиялы қауым өкілдерінің ішінде Мұрат Әуезов, Асанәлі Әшімов, Алтынбек Қоразбаев, Дулат Исабеков, Жүрсін Ерман, Секен Тұрысбеков, Қайрат Байбосыновтар бар. Тізімдегілердің бәрі ұлтымыздың айтулы азаматтары. Бірақ одан ешқандай нәтиже шықпады. Менің түсінгенім, билікке, мысалы жер дауы, Жаңаөзен оқиғасы, короновирус секілді күрделі кезеңдерде, сын сәттерде осы зиялы қауым өкілдері елге басу айту үшін ғана қажет екен. Ал осындай іргелі іске келгенде біз биліктен қолдау таппадық.
Телеарнаның бағдарламалық кестесі туралы айтып өтесіз бе? Қандай бағдарламалары бар?
Телеарнада қазір екі ғана бағдарламамыз бар. «Сыр перне» деген бағдарламамыз домбыра үйретуге қатысты. «Інжу-маржан» бағдарламасы — әрбір әнге, күйге тоқталатын, туындының тарихына қатысты. Қалған уақыттарда солтүстік пен оңтүстік, батыс пен шығыстың ән, күй, жыр, термелері орындалады.
Облыс-облысты аралап бірнеше жоба ұйымдастырғандарыңызды білеміз? Осы жоба туралы айтып өтсеңіз. Алдағы уақытта тағы ұйымдастыру жоспарларыңызда бар ма?
Екі жылдың ішінде еліміздің 12 облысын араладық. 2 облыс қана араланбай қалды. 5000-ға жуық шығарма жазып алдық. (Әрине ішінде қайталанатындары да бар). «Ел іші — өнер кеніші» дегендей, елде жатқан дәстүрлі өнеріміздің бәрін жазып алдық десек те болады. Ешкімге шектеу қойған жоқпыз. Бәрін жазып келуге тырыстық. Енді алда ел аралаған кезде, сапарымызды тарихпен, табиғатпен үйлестіріп түсірсек пе дейміз. Бірақ осыған байланысты облыстарға хат жолдасақ та, көңіл бөлінбей отыр.
Телеранның ұжымдық командасы туралы айтып өтесіз бе? Қнадай білікті мамандар қызмет етеді?
Телеарнаның ұжымы үлкен емес. Бірақ өзіміздің режиссеріміз, журналисіміз, операторларымыз бар. Ел аралап жүрген кезде, жай жүрмей, әр түрлі шеберлерден сұқбаттар жазып жүрміз. Түрлі концерттер ұйымдастырып тұрамыз. Сол кездерде режиссерлеріміз жұмыс жасап жатыр. Алдағы уақытта қаражат мәселесі шешілсе, әлі біраз кәсіби мамандар алсақ дейміз. Оған қазір біздің жағдайымыз көтермей тұр. Біз үкіметке ұрпақ тәрбиесіне қатысты, әдет-ғұрып, салт-дәстүрге қатысты бірнеше бағдарламаларды ұсынғанбыз. Бірақ ешқайсысына қолдау таппадық. Ондай бағдарламалардың өзінің арнайы командасы болады. Режиссері, жүргізушісі, редакторы деген сияқты. Ал олардың бәрінің еңбекақысы төленбесе, ешкім тегін жұмыс жасағысы келмейді.
Қаржылық қиындықтарды қалай шешудесіз?
Қаржылық қиыншылықтарды шешу жағына келсек, бұдан басқа «Жұлдыз» деген телеарнамыз бар. Сонда концерт ұйымдастырамыз, бейнебаян түсіреміз, ротацияға аламыз. Содан кейін басқа да кәсіптерім бар. Сол кәсіптерден түскен ақшаны осы телеарнаға жаратып отырмыз. Бірақ мына пандемияға байланысты біздің ол кәсібіміз тоқтап қалды, сөйтіп біраз қарызданып та қалдық. Біраз дүниелерді сатуға тура келді: жер, автокөлік. Қызметтік көлігімізді, ең арысы балаларымды тасып жүрген әйелімнің көлігін сатып жіберуге тура келді.
Сіздердің телеарнаға ең бірінші кезекте қандай қолдау қажет?
Бұл коммерциялық арна емес. Сондықтан бұған мемлекет тікелей қолдау көрсетуі керек. Өйткені түркі халықтарының ішіндегі дәстүрлі өнерге ең бай халық — қазақ. Біздің қазақта күй де көп, ән де көп. Затаевичтің өзі айтқан ғой: «Қос ішекті домбырадан шыққан күйде қазақтың бүкіл табиғаты, тарихы, тағдыры жатқандай. Көз алдыңа қазақтың баласы да, данасы да, даласы да келеді» деп. Міне осы дәстүрлі өнерімізді әрі қарай дәріптей түссек дейміз. Біріншіден, осы телеарнаға мемлекет өзінің көңілін бөлсе екен деймін. Біз ел аралап жүргенде айтып жатады, (мысалы бұрын қазақтың осы дәстүрлі өнерін жинақтаған Затаевич) сіздер «екінші Затаевичсіздер» деп. Сол Затаевичті де билік, Сәкен Сейфуллин ағамыз КСРО-ның хатшысы боп тұрған кезінде, үлкен ауқымды қаражат беріп, бір чемодан алтын беріп, бүкіл қазақтың даласын аралатқан екен. Міне біз соның ізін жалғап жүрміз, ел аралап, жазып. Енді осының аясында 24 сағат біздің Домбырамыз дүрілдеп тұрса, ұрпақ тәрбиесіне қатысты, дәстүрімізге қатысты, ұмытылып бара жатқан дәстүрлеріміздің заманға ұласып жатқан заманауи түрлерін көрсетсек дейміз. Сондай бағдарламалар түсіргенге мемлекет көңіл бөлсе дейміз.
Алдағы уақыттағы жоспарларыңызбен бөлісе отырсаңыз.
Алдағы уақытта өңір-өңірлерді аралап, өңір-өңірлерде түсірілім жасасақ дейміз. Негізі біз барлық түсірілімді өзіміз жасаймыз ғой. Өңір-өңірлерден түсірілімге көмектесетін жанашыр азаматтар табылса дейміз. Ұлттық өнерге жанашыр азаматтар. Енді осы дәстүрлі өнердегі азаматтардың басын қосу үшін, біз домбырашылар одағын құрдық. Оған мүшеліктерді кіргізіп, солармен жұмыс жасасақ, әрбір өңірлерден өз филиалымызды ашып, солармен жұмыс жасасақ дейміз. Жоспар көп. Қолдау боп жатса, бірнеше бағдарлама ашқымыз келеді. Жалпы жоспар көп, ел ішінде таспаға түспеген ән көп, жыр көп дегендей. Алдағы уақытта елімізбен шектелмей, Ресей, Моңғолия, Қытай, Өзбекстан, Қарақалпақстанды аралап, сол жақтардағы қандастарымыздан да жазып алсақ деген ойымыз бар.
Жұмысқа қатысты қателіктеріміз де болып жатады. Тұрмыс билеп, уақытымыз ел аралауға жетпей, қаражат табумен жүреміз. Сол кезде көп нәрсені жіберіп алып жатырмыз. Негізінде жаз мезгілдерінде, бес-алты айда біз бүкіл Қазақстанды араласақ дейміз. Қазақстанда 250-ге жуық аудан бар екен. Әр ауданға бір күніңді берсең де, күнің жетпейді. Сондықтан, осының бәрін ілгерілету, дамыту үшін, қатарымызға жанашыр, ниеттес-тілектес азаматтар келсе дейміз. Ойға алған жоспарларыңыз орындалып, мақсаттарыңызға жетулеріңізге тілектестік таныта отырып, сұхбат бергеніңіз үшін алғыс білдіреміз!
Сұхбаттасқан: Наурызбек САРША

ай-күйімен таныспақ ниетте сұхбат құрған едік. Мархабат! Қанат мырза, жуырда еліміз «домбыра» күнін атап өтті. Сіздің «Домбыра» ұлттық телеарныңыздың ашылғанына екі жылдан аса уақыт болды. Телеарнаның ел арасына кеңінен танылмауына не себеп? Бірінші себеп, еліміздегі 5000-дай ауыл OTAU TV ұлттық спутник желісіне қосылған. Біздің телеарна сол OTAU-ға қосыла алмағандықтан, ел бізді білмей отыр. Бізді көрермен тек Қазақтелекомның ID TV кабельдік желісінде және Smart tv-ға қосылып, телефон арқылы ғана көре алады.
Бұл туралы билікке ашық хат жолдадыңыздар ма?
Билікке телеарна ашылған 2019 жылы да, сосын 2020 жылы да ашықхат жолданды. Қырық беске жуық зиялы қауым өкілдері қол қойып, Президенттен және Елбасынан осы телеарнаны спутниктік желілерге қосуға қол ұшын берулерін сұрадық. Бірақ бұған биліктен мардымды жауап болмады. Зиялы қауым өкілдері арасында қандай танымал тұлғалар бар?
Ашықхатты жолдаған зиялы қауым өкілдерінің ішінде Мұрат Әуезов, Асанәлі Әшімов, Алтынбек Қоразбаев, Дулат Исабеков, Жүрсін Ерман, Секен Тұрысбеков, Қайрат Байбосыновтар бар. Тізімдегілердің бәрі ұлтымыздың айтулы азаматтары. Бірақ одан ешқандай нәтиже шықпады. Менің түсінгенім, билікке, мысалы жер дауы, Жаңаөзен оқиғасы, короновирус секілді күрделі кезеңдерде, сын сәттерде осы зиялы қауым өкілдері елге басу айту үшін ғана қажет екен. Ал осындай іргелі іске келгенде біз биліктен қолдау таппадық.
Телеарнаның бағдарламалық кестесі туралы айтып өтесіз бе? Қандай бағдарламалары бар?
Телеарнада қазір екі ғана бағдарламамыз бар. «Сыр перне» деген бағдарламамыз домбыра үйретуге қатысты. «Інжу-маржан» бағдарламасы — әрбір әнге, күйге тоқталатын, туындының тарихына қатысты. Қалған уақыттарда солтүстік пен оңтүстік, батыс пен шығыстың ән, күй, жыр, термелері орындалады.
Облыс-облысты аралап бірнеше жоба ұйымдастырғандарыңызды білеміз? Осы жоба туралы айтып өтсеңіз. Алдағы уақытта тағы ұйымдастыру жоспарларыңызда бар ма?
Екі жылдың ішінде еліміздің 12 облысын араладық. 2 облыс қана араланбай қалды. 5000-ға жуық шығарма жазып алдық. (Әрине ішінде қайталанатындары да бар). «Ел іші — өнер кеніші» дегендей, елде жатқан дәстүрлі өнеріміздің бәрін жазып алдық десек те болады. Ешкімге шектеу қойған жоқпыз. Бәрін жазып келуге тырыстық. Енді алда ел аралаған кезде, сапарымызды тарихпен, табиғатпен үйлестіріп түсірсек пе дейміз. Бірақ осыған байланысты облыстарға хат жолдасақ та, көңіл бөлінбей отыр.
Телеранның ұжымдық командасы туралы айтып өтесіз бе? Қнадай білікті мамандар қызмет етеді?
Телеарнаның ұжымы үлкен емес. Бірақ өзіміздің режиссеріміз, журналисіміз, операторларымыз бар. Ел аралап жүрген кезде, жай жүрмей, әр түрлі шеберлерден сұқбаттар жазып жүрміз. Түрлі концерттер ұйымдастырып тұрамыз. Сол кездерде режиссерлеріміз жұмыс жасап жатыр. Алдағы уақытта қаражат мәселесі шешілсе, әлі біраз кәсіби мамандар алсақ дейміз. Оған қазір біздің жағдайымыз көтермей тұр. Біз үкіметке ұрпақ тәрбиесіне қатысты, әдет-ғұрып, салт-дәстүрге қатысты бірнеше бағдарламаларды ұсынғанбыз. Бірақ ешқайсысына қолдау таппадық. Ондай бағдарламалардың өзінің арнайы командасы болады. Режиссері, жүргізушісі, редакторы деген сияқты. Ал олардың бәрінің еңбекақысы төленбесе, ешкім тегін жұмыс жасағысы келмейді.
Қаржылық қиындықтарды қалай шешудесіз?
Қаржылық қиыншылықтарды шешу жағына келсек, бұдан басқа «Жұлдыз» деген телеарнамыз бар. Сонда концерт ұйымдастырамыз, бейнебаян түсіреміз, ротацияға аламыз. Содан кейін басқа да кәсіптерім бар. Сол кәсіптерден түскен ақшаны осы телеарнаға жаратып отырмыз. Бірақ мына пандемияға байланысты біздің ол кәсібіміз тоқтап қалды, сөйтіп біраз қарызданып та қалдық. Біраз дүниелерді сатуға тура келді: жер, автокөлік. Қызметтік көлігімізді, ең арысы балаларымды тасып жүрген әйелімнің көлігін сатып жіберуге тура келді.
Сіздердің телеарнаға ең бірінші кезекте қандай қолдау қажет?
Бұл коммерциялық арна емес. Сондықтан бұған мемлекет тікелей қолдау көрсетуі керек. Өйткені түркі халықтарының ішіндегі дәстүрлі өнерге ең бай халық — қазақ. Біздің қазақта күй де көп, ән де көп. Затаевичтің өзі айтқан ғой: «Қос ішекті домбырадан шыққан күйде қазақтың бүкіл табиғаты, тарихы, тағдыры жатқандай. Көз алдыңа қазақтың баласы да, данасы да, даласы да келеді» деп. Міне осы дәстүрлі өнерімізді әрі қарай дәріптей түссек дейміз. Біріншіден, осы телеарнаға мемлекет өзінің көңілін бөлсе екен деймін. Біз ел аралап жүргенде айтып жатады, (мысалы бұрын қазақтың осы дәстүрлі өнерін жинақтаған Затаевич) сіздер «екінші Затаевичсіздер» деп. Сол Затаевичті де билік, Сәкен Сейфуллин ағамыз КСРО-ның хатшысы боп тұрған кезінде, үлкен ауқымды қаражат беріп, бір чемодан алтын беріп, бүкіл қазақтың даласын аралатқан екен. Міне біз соның ізін жалғап жүрміз, ел аралап, жазып. Енді осының аясында 24 сағат біздің Домбырамыз дүрілдеп тұрса, ұрпақ тәрбиесіне қатысты, дәстүрімізге қатысты, ұмытылып бара жатқан дәстүрлеріміздің заманға ұласып жатқан заманауи түрлерін көрсетсек дейміз. Сондай бағдарламалар түсіргенге мемлекет көңіл бөлсе дейміз.
Алдағы уақыттағы жоспарларыңызбен бөлісе отырсаңыз.
Алдағы уақытта өңір-өңірлерді аралап, өңір-өңірлерде түсірілім жасасақ дейміз. Негізі біз барлық түсірілімді өзіміз жасаймыз ғой. Өңір-өңірлерден түсірілімге көмектесетін жанашыр азаматтар табылса дейміз. Ұлттық өнерге жанашыр азаматтар. Енді осы дәстүрлі өнердегі азаматтардың басын қосу үшін, біз домбырашылар одағын құрдық. Оған мүшеліктерді кіргізіп, солармен жұмыс жасасақ, әрбір өңірлерден өз филиалымызды ашып, солармен жұмыс жасасақ дейміз. Жоспар көп. Қолдау боп жатса, бірнеше бағдарлама ашқымыз келеді. Жалпы жоспар көп, ел ішінде таспаға түспеген ән көп, жыр көп дегендей. Алдағы уақытта елімізбен шектелмей, Ресей, Моңғолия, Қытай, Өзбекстан, Қарақалпақстанды аралап, сол жақтардағы қандастарымыздан да жазып алсақ деген ойымыз бар.
Жұмысқа қатысты қателіктеріміз де болып жатады. Тұрмыс билеп, уақытымыз ел аралауға жетпей, қаражат табумен жүреміз. Сол кезде көп нәрсені жіберіп алып жатырмыз. Негізінде жаз мезгілдерінде, бес-алты айда біз бүкіл Қазақстанды араласақ дейміз. Қазақстанда 250-ге жуық аудан бар екен. Әр ауданға бір күніңді берсең де, күнің жетпейді. Сондықтан, осының бәрін ілгерілету, дамыту үшін, қатарымызға жанашыр, ниеттес-тілектес азаматтар келсе дейміз. Ойға алған жоспарларыңыз орындалып, мақсаттарыңызға жетулеріңізге тілектестік таныта отырып, сұхбат бергеніңіз үшін алғыс білдіреміз!
Сұхбаттасқан: Наурызбек САРША

ДІЛБЕК (Қызылорда)
11. ТӨРЕХАН СОВЕТ (Қызылорда)
12. ЕРКЕБҰЛАН ҚАЙНАЗАР (Нұр-Сұлтан)
13. БЕКАРЫС ОСПАНОВ (Қарағанды)
14. АРУНА КЕРІМБЕК (Ақтөбе)
15. НҰРМАТ МАНСҰРОВ (Қызылорда)
16. РАУАН ҚАЙДАРОВ (Павлодар)

і және бұл күн үшінші рет ұлықталып, мемлекеттік деңгейде атап өтілуде. Игі бастаманы әрі қарай дамыту үшін 2019 жылы 1-ші наурыздан бастап тәулігіне 24 сағат Ұлттық мәдениетімізді дәріптейтін «Dombyra» Ұлттық телеарнасын іске қостық. Қазақ халқының рухани жан серігіне айналған (домбыра, қобыз, жетіген т.б.) дәстүрлі ән-күйлерін, жыр-термелерін халыққа барынша насихаттайтын телеарнаның ашылуы рухани жаңғырудың өзекті бір саласына жан бітірді. Екі жылдың ішінде телеарна ұжымы еліміздің 12 облысына түсірілім экспедициясын жасап, 1000-нан астам өнерпаздан 5000-ға жуық ән-күй, жыр-терме жазып алды және бұл үрдісті жалғастыра бермек. Қазіргі таңда «Dombyra» Ұлттық телеарнасы ID TV кабельдік желісі арқылы көрсетілуде. Сізден байтақ еліміздегі 3500 ауылды мекен және шет елдегі қандастарымыз телеарнаны тамашалауы үшін OTAU TV жерсеріктік телевизия желісіне қосу мәселесін шешіп беруіңізді өтінеміз. Ай сайын абоненттік төлем 2 500 000 теңгені құрайды. Қоғамдық-әлеуметтік маңызы бар мәселеге Ақпарат және Қоғамдық даму министрлігіне тиісті тапсырма беруіңізді сұраймыз. Телеарнаның бағыт-бағдары өзіңіздің Жолдауыңызда айтылған сананы жаңғыртуға, Ұлттық болмыс-бітімнің қалыптасуына тікелей ықпал ететіні сөзсіз. «Мектепте домбыра үйрену сабақтарын енгізу қажет» деп атап көрсеткеніңізге толықтай қосыламыз. Ұлттық құндылықтарымызды дүние жүзіне таныту үшін әуелі оның қадір-қасиетін, бағасын өзіміздің өскелең ұрпақ білуге, ұғынуға тиіс. «Dombyra» Ұлттық телеарнасының мақсаты — дәстүрлі өнеріміз арқылы Ұлттық мәдениетімізге деген олардың құрметі мен сүйіспеншілігін қалыптастыру. Атадан балаға аманат болған асыл мұрамызды сақтап, қадірін арттыра беру үшін Сіздің отаншылдық сезіміңізге, азаматтық шешіміңізге үміт артамыз.

Шолпан Даржанова Әбділхамит Райымбергенов Нұржан Жанпейісов Тұран Этно тобы Мұрат Әбуғазы Біләл Ысқақов Алма Аманжолова Алатау серілері тобы Арайлым Рахымқызы Саян Ақмолда Наркенже Серікбаева Бейбіт Мұсаев Нұрлан Түменбаев Ерболат Мұстафаев Сабира Бибатыр Концертті 22 наурыз күні @dombyra.tv Dombyra Ұлттық телеарнасының эфирінен бір ай бойы тамашалауға болады. Өнер азаматтары үшін байланыс номері: Саяна. Дизайнер @kulayna_orazbekkyzy

Шолпан Даржанова Әбділхамит Райымбергенов Нұржан Жанпейісов Тұран Этно тобы Мұрат Әбуғазы Біләл Ысқақов Алма Аманжолова Алатау серілері тобы Арайлым Рахымқызы Саян Ақмолда Наркенже Серікбаева Бейбіт Мұсаев Нұрлан Түменбаев Ерболат Мұстафаев Сабира Бибатыр Концертті 22 наурыз күні @dombyra.tv Dombyra Ұлттық телеарнасының эфирінен бір ай бойы тамашалауға болады. Өнер азаматтары үшін байланыс номері: Саяна. Дизайнер @kulayna_orazbekkyzy

Шолпан Даржанова
Әбділхамит Райымбергенов Нұржан Жанпейісов
Тұран Этно тобы
Мұрат Әбуғазы
Біләл Ысқақов
Алма Аманжолова
Алатау серілері тобы
Арайлым Рахымқызы
Саян Ақмолда
Наркенже Серікбаева
Бейбіт Мұсаев
Нұрлан Түменбаев
Ерболат Мұстафаев
Сабира Бибатыр
Концертті 22 наурыз күні @dombyra.tv Dombyra Ұлттық телеарнасының эфирінен бір ай бойы тамашалауға болады.
Өнер азаматтары үшін байланыс номері: Саяна.
Дизайнер @kulayna_orazbekkyzy